Concepttekst voor de nieuwe ambtseed en -belofte

Aan de minister van Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesMr. H. Bruins SlotDen Haag, 20 maart 2023Geachte mevrouw Bruins Slot,Met belangstelling nam de maatschappelijke coalitie over informatie gesproken kennis van de concepttekstvoor de nieuwe ambtseed en -belofte (hierna: eed). Wij beschouwen deze vernieuwing als een grote stapnaar een opener, eerlijker en meer burgergerichte rechtsstaat. Aan onze wens is daarmee al voor een grootdeel voldaan. Op de formulering komen wij hieronder terug. Het belangrijkste is volgens ons het doel ende functie van de eed en hoe deze optimaal kan worden ingezet. De ambtseed is een ritueel in een proceswaarin een individu onderdeel wordt van een groter geheel. Door te investeren in het individu verbetert hetsysteem. Na de ambtseed is blijvend onderhoud nodig. Daarover gaat deze brief met de boodschap: doe watecht werkt.Volgens uw Kamerbrief is de eed in de eerste plaats een integriteitsinstrument.1 De eed zou de ambtenaarbewust moeten maken van de betekenis van ‘goed ambtenaarschap’. In onze beleving is het afleggen vande eed (een actieve daad) een bezegeling van een proces hieraan voorafgaand, maar ook als een begin vaneen voortdurend sociaal contract met de samenleving en de burger. De eed is dus niet eenmalig en nietvrijblijvend. Wij geven beide processen – vóór en ná de eed – hieronder weer. Voor de hieronder liggendetheorie verwijzen wij onder meer naar de OESO, het HEXACO-model, Schwarz’ waarden en Kahneman’sgestructureerd beslissen.21 Kamerbrief 20 januari 20232 Zie voor uitleg: Werving en selectie op publieke moraal: https://www.beslisgoed.nl/selectie-publieke-moraal. Anglim, J. et al(2017), HEXACO personality and Schwartz's personal values: A facet-level analysis, Journal of Research in Personality, Volume68, 2017, pp. 23-31. Babiak, P. et. al. (2010), Corporate Psychopathy: Talking the Walk, Behavioral Sciences and the Law, 2010-28, pp. 174-193. Jonason P.K. et. al. (2012, The Dark Triad at work: How toxic employees get their way, Personality and Individualdifferences. Kahneman, D. et al (2019), A Structured Approach to Strategic Decisions Reducing errors in judgment requires adisciplined process. MIT Management Review. Kahneman, D. et. al. (2021) Ruis, Waarom we zo vaak verkeerde beslissingennemen, en hoe we dat kunnen voorkomen, Nieuw Amsterdam. OESO (2019), OECD Recommendation of the Council on PublicService Leadership and Capability, OECD/LEGAL/0445. OESO (2021) OECD Framework and Good Practice Principles forPeople-Centred Justice, OECD Publishing, Paris https://doi.org/10.1787/cdc3bde7-en. Raat, C. & Remmé, J (2021), Integrity inToxic Public Organizations Solving Wicked Problems for Street Level Workers in Distress,https://www.researchgate.net/publication/354463224_Integrity_in_Toxic_Public_Organizations_Solving_Wicked_Problems_for_Street_Level_Workers_in_Distress. Selznick, P (1992) The Moral Commonwealth, Social Theory and the Promise of Community,California University Press, Berkeley. De Vries, R.E. (2016) De nachtmerrie van elke werkgever, Het explosieve mengsel van lageIntegriteit, lage Consciëntieusheid en lage Verdraagzaamheid, Gedrag & Organisatie 2016 (29), p. 316-346.Brief ambtseedDe route naar integer publiek vakmanschapUit deze wetenschappelijk erkende en wereldwijd toegepaste theorie volgt dat:• Niet alle mensen dezelfde waarden hebben of onderschrijven.• Waarden bij iemands persoonlijkheid horen, die op volwassen leeftijd nauwelijks te veranderenvalt.3• Werving en selectie door onafhankelijke experts moet zijn gericht om problemen rond de‘bestuurscultuur’, rechtsstatelijkheid, integriteit (oneerlijkheid en eigenbelang) en leiderschap tevoorkomen.4• Waarden de belangrijkste pijler van competentie vormen. De andere pijlers – kennis envaardigheden – kunnen worden geleerd.• Door eerlijke, beproefde methoden te gebruiken, kunnen mensen worden geselecteerd op publiekewaarden. Dat leidt tot meer integriteit en rechtsstatelijkheid.5• Bewustwording op het moment van eedaflegging ‘te laat’ in het proces is. Wij pleiten voor eeninductiefase – in de vorm van kandidaat- of traineeschap hieraan voorafgaand.63 Dit is een psychologisch fenomeen, dus niet bedoeld om iemand te ‘veroordelen’, maar om de beste ‘fit’ tussen organisatie enkandidaat te bewerkstelligen.4 Een organisatie (cultuur) wordt gevormd door mensen. De waarden die zij meebrengen, hebben invloed op het waardenstelselen gedrag van de organisatie. Daarom is het belangrijk dat er een ‘kritische massa’ is van ambtenaren die van nature publiekewaarden in zich dragen. Door goede werving en selectie, worden machts- en statusgerichte cultuur en leiderschap tegengegaan.Dus niet langer volgens New Public Management waarbij de overheid wordt gezien als bedrijf.5 Selectie op basis van ingroup-sympathie, status of uitstraling geven niet de beste teamsamenstelling. Selectie op HEXACO enpublieke waarden zorgt voor van nature meer integere, op sociale belangen gerichte mensen en daarmee een betere cultuur.6Inductie is een fase waarin iemand in vrij korte tijd wordt geintroduceerd in de waarden en het reilen en zeilen van deorganisatie. Van bewustwording in de zin van: ‘hier ga ik bijhoren’. Bewustwording kan daarmee ook betekenen het tijdige besefdat de kandidaat beter zal passen in een andere omgeving. Niet bij wijze van ‘afrekening’, maar in ieders belang.Brief ambtseedOnderhoud van integer publiek vakmanschapHeeft de ambtenaar eenmaal de eed afgelegd, dan begint de fase van socialisatie – een voortzetting opinductie.7 Hiermee maakt de ambtenaar zich de cultuur – de waarden, normen en gewoonten van deorganisatie – verder eigen. Hij leert meer over integriteit, rechtsstatelijkheid en andere voor zijn functiebelangrijke kennis en vaardigheden. Dit doet hij door goede begeleiding door de organisatie, reflectie- engespreksmomenten en gedegen opleidingen.8 De door u genoemde programma’s en documenten,waaronder de gedragscode en gids bieden daarvoor een aanknopingspunt, maar in onze beleving nog teweinig houvast. Er is meer nodig om bewustzijn, kennis en vaardigheden duurzaam en voldoende op peilte brengen en houden.Na een jaar – de gebruikelijke periode van de arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd – reflecteert denieuwe ambtenaar op zijn ervaringen: wat heeft hij geleerd, wat betekent dit voor hem en voor zijn visie opintegriteit en rechtsstatelijkheid? Pas daarna is de ambtenaar een volwaardig (beginnend) vakman. Deambtelijk vakman is daarmee volledig aanspreekbaar op de waarden van de organisatie: leeft hij die na enop welke manier? Zijn er interventies in de vorm van opleiding, coaching of personele maatregelen nodig?Anderzijds is hij ook beschermd tegen oninteger en onrechtsstatelijk gedrag van de organisatie en bestuur.Hij moet mogelijke kwesties op een veilige manier kunnen bespreken en zonodig melden. Daarna wordt erjaarlijks in de HR-cyclus hierop voortgeborduurd.7 Socialisatie wordt in de organisatietheorie gezien als de fase waarin iemand die tot een organisatie is toegetreden, zich dewaarden en gewoonten van de organisatie zich ‘eigen’ maakt.8 Ook opleiding moet niet vrijblijvend zijn, maar worden afgerond met een objectieve toets. De opleider moet daarom ook zelfvoldoen aan aantoonbare vakkennis en vaardigheid.Brief ambtseedDe formuleringDe voorgestelde formulering is een grote verbetering ten opzichte van de huidige ambtseed. In ons manifest“over informatie gesproken” schreven wij het volgende: “[We] pleiten voor het opnemen van beloften overtransparantie en het waar mogelijk ruimhartig delen van informatie. Ook vinden we het belangrijk dat in deambtseed de eigen verantwoordelijkheid van de ambtenaar tot uitdrukking komt. Een ambtenaarfunctioneert primair ten dienste van de samenleving, waakt tegen institutionele vooringenomenheid, werktaan rechtvaardige oplossingen en hanteert de beginselen van behoorlijk bestuur. Dat behoort ook totuitdrukking te komen in de nieuwe ambtseed.”Wij concentreren ons hier op de kerntekst; dus niet op de zuiveringseed. Daarbij merken wij op dat:• Trouw aan de Grondwet automatisch betekent: trouw aan de Koning;• Dienstbaarheid aan de samenleving vooropstaat – immers, de Koning, regering en andereoverheidinstellingen werken in het algemeen belang;• Het ‘algemeen belang’ en de samenleving zijn tot elkaar te reduceren. Samenleving enerzijds en‘de burger’ anderzijds kunnen schuren omdat ze niet tot elkaar te reduceren zijn, maar het is welbelangrijk deze beide te noemen.• De ambtenaar is aanspreekbaar en verplicht om meerderen en bestuurders volgens de eed teadviseren.• Dat de ambtenaar de wet naleeft, betekent automatisch ook dat hij de daarop gebaseerdegedragsregels naleeft.Ons voorstel is als volgt:Ik zweer/beloof de Grondwet trouw te zijn en Nederland als goed ambtenaar te dienen. Dat betekent:• Ik werk voor onze samenleving en alle burgers.• Ik handel en adviseer de overheid volgens democratische, rechtsstatelijke waarden en normen enbescherm mensenrechten.• Ik werk integer, dus eerlijk en niet in enig persoonlijk of oneigenlijk belang.• Ik behandel iedereen rechtvaardig, gelijkwaardig, zonder vooringenomenheid en met respect.• Ik werk transparant en open en informeer de samenleving zo ruimhartig mogelijk.• Ik respecteer geheimhouding en privacy en handel daarin overeenkomstig het recht.• Ik heb in het hiervoor genoemde een eigen verantwoordelijkheid en ben hierop aanspreekbaar.Graag gaan wij over onze ideeën het gesprek met u aan. Uw reactie zien wij met belangstelling tegemoet.Hoogachtend,Maatschappelijke Coalitie Over Informatie GesprokenOver Informatie Gesproken