Afwegingskader onverplicht overheidshandelen bij klemmende situaties
Afwegingskader onverplicht overheidshandelen bij klemmende situaties
Gepubliceerd op 26 mei 2025
Een afwegingskader van de Afdeling advisering voor onverplicht handelen van de overheid bij klemmende situatiesHet komt regelmatig voor dat de overheid wordt geconfronteerd met niet-alledaagse, diepingrijpende situaties van groepen burgers. Recente voorbeelden zijn toeslagen, Groningen, rampen zoals MH17 of de overstroming in Limburg, of ook de transgenderwetgeving. De gebruikelijke juridische kaders bieden hiervoor niet altijd een oplossing. Met een afwegingskader wil de Afdeling advisering van de Raad van State de Rijksoverheid een aantal uitgangspunten aanreiken voor het omgaan met klemmende situaties. Het afwegingskader kan ook voor andere overheden van betekenis zijn.
Erkenning
Burgers kunnen de overheid vragen om erkenning van de uitzonderlijke, belastende omstandigheden waarin zij terecht zijn gekomen. Voor de overheid is dit een complex en meestal nog onontgonnen terrein. Dit komt niet alleen omdat er in deze situaties een gebrek is aan passende regels en handelingsperspectieven. Ook de vragen van burgers die in een kwetsbare situatie verkeren, zijn heel anders dan de vragen waarmee de overheid gewend is om te gaan.Het afwegingskader bevat een aantal uitgangspunten waarmee de overheid meer greep kan krijgen op deze vragen. Voor een passende reactie is altijd een zorgvuldige voorbereiding nodig, waarbij de getroffen burgers aan het woord komen. De afwegingen maken ook duidelijk dat de overheid lang niet altijd een antwoord heeft op alle, zeer uiteenlopende situaties waarbij burgers in de knel zijn gekomen. Er zijn grenzen aan wat van de overheid verwacht mag worden en wat de overheid kan doen.
Tegemoetkomen
Tegemoetkomen kan op veel manieren en moet daarom breed worden opgevat. Het omvat allerlei maatregelen die in het kader van erkenning getroffen kunnen worden. Erkenning van ernstig leed door de overheid moet bijdragen aan het herstel van de waardigheid van zwaar getroffen burgers. Hoe dit gebeurt is vooral afhankelijk van de context. Inzicht in de behoeften van burgers is daarbij van groot belang. Een onverplichte betaling zou niet de eerste optie moeten zijn, maar eerder de laatste.
Afwegingskader
Het afwegingskader biedt een overzicht van de belangrijkste vragen en uitgangspunten die bij erkenning van ernstig leed aan de orde zijn. Daarmee kan het afwegingskader bijdragen aan de besluitvorming over de vraag of, en zo ja, hoe de overheid wil reageren op een vraag om erkenning. Het afwegingskader is geen stappenplan. Wel moeten steeds eerst de drie voorvragen worden beantwoord.
Voorvragen
- Wat is er precies aan de hand (geweest)?
- Is de overheid juridisch verplicht tot vergoeding van schade of ander nadeel?
- Waarom zou de overheid de situatie onverplicht aan zich moeten trekken?
Afwegingen bij erkenning van leed
- Een zorgvuldige afbakening en betrokkenheid van de doelgroep is cruciaal.
- Maak gebruik van de mogelijkheden die er zijn om erkenning van leed te bieden.
Afwegingen bij een onverplichte betaling
- Een onverplichte betaling is bij voorkeur een beperkt, vast bedrag.
- Een afzonderlijke grondslag in een wet heeft bij een onverplichte betaling de voorkeur.
Andere afwegingen
- Erkenningsmaatregelen worden uitgevoerd door een hiervoor toegeruste organisatie.
- Als de overheid zich een situatie onverplicht aantrekt, is deze erkenning eenmalig en definitief.
- Monitor en evalueer de erkenningsmaatregelen en doe daar wat mee.
Lees hier het afwegingskader van de Afdeling advisering
.avif)