De overheid brengt burgers in een positie waarin ze fouten maken. Het is raar om dat fraude te noemen’

<cite class="artstyle__figcaption__caption">Arre Zuurmond, regeringscommisaris informatiehuishouding: 'Verschillende afdelingen gebruiken verschillende computerprogramma’s, </cite><cite class="artstyle__figcaption__caption">waardoor ambtenaren slecht met elkaar kunnen communiceren en samenwerken.'</cite>Beeld Phil Nijhuis

InterviewArre Zuurmond
‘De overheid brengt burgers in een positie waarin ze fouten maken. Het is raar om dat fraude te noemen’

Na de toeslagenaffaire werd Arre Zuurmond aangesteld als regeringscommissaris informatiehuishouding. Ambtenaren willen burgers heus niet dwarszitten, is zijn overtuiging. Toch moet bij de overheid het roer om.

Emiel Hakkenes11 december 2023

‍
Dat zijn baan bestáát, zegt Arre Zuurmond, is eigenlijk een zwaktebod. Een brevet van onvermogen. “Het betekent namelijk dat de overheid haar eigen problemen niet kan oplossen en dat daar een buitenstaander bij nodig is.”

‍

Die buitenstaander is de regeringscommissaris informatiehuishouding. Die functie werd twee jaar geleden in het leven geroepen, na het toeslagenschandaal. Als regeringscommissaris wil Zuurmond ‘onomkeerbare veranderingen starten’, die leiden tot ‘een radicaal verbeterde informatiehuishouding van de overheid’. “Ik kijk graag van buiten naar binnen”, zegt Zuurmond in een kamertje op de 23ste verdieping van een Haagse kantoortoren die ook het ministerie van binnenlandse zaken huisvest. “Je perspectief bepaalt wat je ziet. Als je de informatiehuishouding van de overheid beschouwt als een intern proces zie je iets anders dan wanneer je het ziet als iets dat ten dienste staat van de burger. In het laatste geval is het geen kwestie van bedrijfsvoering maar iets dat essentieel is voor de samenleving.”

‘Memo-Palmen’

‍
Het verband tussen het toeslagenschandaal en de manier waarop de overheid informatie beheert en bewaart, legt Zuurmond uit, wordt gesymboliseerd door de ‘memo-Palmen’. Dat is een intern document (uit 2017) van de Belastingdienst waarin een hoge ambtenaar waarschuwde dat de jacht op vermeende fraudeurs met kinderopvangtoeslag niet door de beugel kon. Met die waarschuwing werd niets gedaan én het document leek van de aardbodem te verdwijnen. Het dook later weer op, verdween opnieuw en werd uiteindelijk openbaar. “Op de Haagse vierkante kilometer waar beleid wordt gemaakt, zijn documenten heel belangrijk”, zegt Zuurmond. “De gang van zaken rond de memo-Palmen maakte duidelijk dat het bewaren en kunnen terugvinden van documenten niet op orde is.”

Ook op een andere manier is het toeslagenschandaal volgens Zuurmond mede een kwestie van informatiehuishouding. Om in aanmerking te komen voor kinderopvangtoeslag moeten ouders zelf aan de overheid doorgeven hoe hoog hun inkomen is. Terwijl die informatie al bekend is, omdat werkgevers het moeten doorgeven in verband met de loonbelasting. “Nu kwam de verantwoordelijkheid bij de burger te liggen”, zegt Zuurmond. “Burgers werden bestraft als zij fouten maakten bij het doorgeven van informatie – informatie die de overheid zelf al had. Dat is heel raar: je brengt als overheid burgers in een positie waarin ze fouten kunnen maken en dat noem je dan fraude. Bij de invoering van het toeslagenstelsel had hier een andere keuze gemaakt moeten worden. Ik ben ervan overtuigd dat dan 90 procent van alle terugvorderingen voorkomen had kunnen worden.”

Er is geen totaalbeeld

‍
Dat de ene afdeling van de Belastingdienst weet hoeveel iemand verdient, en dat de andere afdeling aan mensen vraagt om dat door te geven, tekent volgens Zuurmond hoe verkokerd de overheid is. “Je ziet het ook bij mensen die bij meerdere overheidsinstanties een schuld hebben. Die krijgen bij wijze van spreken drie verschillende incassobureaus achter zich aan en worden drie keer onder druk gezet. Dan stemmen ze drie keer in met een betalingsregeling, waar ze opgeteld het geld niet voor hebben. Dat is ook in het nadeel van de overheid, maar die heeft dat niet in de gaten omdat ze geen totaalbeeld heeft. Ondertussen bezorgen de onder druk gezette burgers de overheid alleen maar meer kosten, doordat ze bijvoorbeeld vaker een beroep doen op geestelijke gezondheidszorg.”

U noemt de informatiehuishouding van de overheid een postkoets met een hulpmotor. Wat bedoelt u daarmee?
“De postkoets in deze beeldspraak is de bureaucratische manier waarop de overheid van oudsher is gewend te werken: verkokerd in ministeries, afdelingen en uitvoeringsorganisaties. De hulpmotor is de ICT. Steeds heeft de overheid geprobeerd nieuwe technologie in te passen in haar bestaande werkwijze. Maar toen de koets een auto werd, bleken er ook betere wegen nodig te zijn en benzinestations en garages. Die ontwikkeling heeft de overheid bij haar informatiehuishouding nog niet doorgemaakt. De ICT is ouwe meuk. En verschillende afdelingen gebruiken verschillende computerprogramma’s, waardoor ambtenaren slecht met elkaar kunnen communiceren en samenwerken.”

Hoe kan dat?

‍
“Degene die de macht heeft, bepaalt hoe de informatisering eruitziet. Bij de overheid zijn de stafafdelingen, waar bijvoorbeeld managers, juristen en communicatiemedewerkers werken, dominant. Dat maakt de overheid traag en niet innovatief.”

Als regeringscommissaris kijkt u niet alleen naar de informatiehuishouding van de overheid, maar ook naar de informatievoorziening, bijvoorbeeld de afhandeling van WOO-verzoeken. Waarom vindt u dat belangrijk?
“De afhandelingen van verzoeken van burgers of journalisten om informatie is een lakmoesproef. Het toont aan of de overheid haar informatiehuishouding op orde heeft. Dat is duidelijk niet het geval, want gemiddeld duurt het 162 dagen om een WOO-verzoek af te handelen. En dat komt mede door de oude spullenboel waarmee ambtenaren moeten werken. Soms bevindt informatie zich in een e-mail, dan weer in een word-document. Dat is een eindeloze speurtocht, en weet maar eens waar je moet zoeken. Ja, ambtenaren zitten nog steeds in de postkoets.”

U nam de proef op de som door zelf een WOO-verzoek in te dienen.

‍
“Ik stelde een eenvoudige vraag aan het ministerie van justitie: kunt u mij een overzicht verschaffen van alle bezoekers die de minister heeft ontvangen? Eerst kreeg ik de vraag of ik de bezoekers van de minister bedoelde of de bezoekers van het ministerie. Vervolgens was het antwoord op mijn vraag dat er geen document bestond met een lijst van bezoekers. In de WOO staat namelijk dat je ‘documenten’ kunt opvragen, en in Den Haag betekent dat: een stuk papier. Terwijl de bezoekers natuurlijk vermeld staan in de digitale agenda van de minister.

Beeld Phil Nijhuis

‍
“Het was natuurlijk een kulargument om mijn verzoek af te wijzen, juridisch suf. Bovendien is de agenda van de minister wel degelijk een ‘document’ onder de definitie van de WOO. Maar ik verwijt dat niet de individuele ambtenaar, ik wijt dat aan de bureaucratische cultuur. Ambtenaren zijn er niet op uit om burgers dwars te zitten. In een dienstverlenende cultuur had de ambtenaar op mijn verzoek geantwoord: die informatie staat gewoon online, daar hoeft u geen speciaal verzoek voor in te dienen. Maar de omgeving waarin deze ambtenaar moet werken, waarin informatie heel slecht toegankelijk is, maakt zo’n houding onmogelijk.”

Een ‘dienstverlenende overheid’, dat lijkt voor u erg belangrijk.
“Wat we nodig hebben, is een responsieve overheid, die naast de burger gaat staan. Dat vraagt om meer dan een cultuurverandering. Het gaat om een andere opvatting van de taak van de overheid. Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn we in de ban geraakt van het new public management, waarbij de overheid burgers vooral controleert en wantrouwt. Om dat te kunnen veranderen, is het belangrijk om een goede informatiehuishouding te hebben. Ik wil dat burgers bijvoorbeeld heel eenvoudig kunnen zien welke gegevens de overheid over hen heeft verzameld.”

Maar als de overheid haar informatie op orde heeft, betekent dat toch nog niet automatisch dat het goede gebeurt? Politici kunnen informatie negeren, dat zagen we bijvoorbeeld bij minister Kamp die ‘een ander beeld’ van fraude met uitkeringen had dan wat de feiten hem vertelden.
“Zeker. Een politicus moet soms handelen in weerwil van de feiten. Maar daar moet hij dan wel zelf de verantwoordelijkheid voor nemen. Bij een goede informatiehuishouding is het ook duidelijk dat het voor rekening van de politicus komt. Bij een slechte informatiehuishouding kan een politicus feiten makkelijk terzijde schuiven, zonder dat iemand er iets tegenin kan brengen.”

Komend januari eindigt uw aanstelling. Die was voor twee jaar. Weet u hoe lang het duurde voordat de koets een echte auto was geworden?
“Ha. De industriële revolutie duurde 150 jaar. En voor de overheid is informatiehuishouding al een thema sinds de invoering van de eerste computers bij de postgiro, vijftig jaar geleden. Ik heb de afgelopen twee jaar geprobeerd het systeem een klein beetje de andere kant op te duwen. Ik heb gewerkt aan een Informatiewet, die ervoor zorgt dat alle afdelingen en diensten van de overheid op dezelfde manier omgaan met informatie, en dat ze dit doen met het oog op de burger. Ik hoop dat het wetsvoorstel volgend voorjaar in de Tweede Kamer kan worden besproken. Alle belangrijke inzichten over informatiehuishouding zijn eigenlijk allang bekend. Nu komt het erop aan ze in de praktijk te brengen. Dat kan best nog even duren, hoor. Toen in Engeland de stoomlocomotieven waren afgeschaft, stonden er daarna nog twintig jaar stokers op de trein. Loslaten van het oude is niet gemakkelijk.”

Wie is Arre Zuurmond?

‍
Sinds 1 januari 2022 is Arre Zuurmond de regeringscommissaris informatiehuishouding. Van 2002 tot 2011 was hij bijzonder hoogleraar ‘ICT en de toekomst van het Openbaar Bestuur’ in Leiden en universitair hoofddocent aan de TU Delft waar hij onderzoek deed naar ‘e-government and transformation’. Voordat Zuurmond werd benoemd tot regeringscommissaris informatiehuishouding, was hij acht jaar ombudsman van de metropool Amsterdam. Dit sloot goed aan bij zijn eerdere werk voor de stichting Kafkabrigade, die hij mede oprichtte in 2004 met als doel overbodige bureaucratie op te sporen en aan te pakken. In de nasleep van de toeslagenaffaire was Arre Zuurmond voorzitter van het ouderpanel, waarbij duidelijk naar voren kwam hoe hard de falende informatiehuishouding van de overheid burgers kan treffen.

Wat is een regeringscommissaris?

‍
Een regeringscommissaris is een deskundige die de overheid tijdelijk benoemt voor een bepaald project. De commissaris kan wetgeving voorbereiden of bewindslieden bijstaan met zijn (of haar) deskundigheid. Ook kan een regeringscommissaris een bijzondere opdracht krijgen.
Zo is Co Verdaas sinds 2023 de Deltacommissaris, die leiding geeft aan het nemen van maatregelen die moeten zorgen voor bescherming tegen hoogwater en die de zoetwatervoorziening moet veiligstellen.
Mariëtte Hamer is de regeringscommissaris voor de aanpak van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld.
Regeringscommissaris Rabin Baldewsingh is de nationaal coördinator tegen discriminatie en facisme.
Kars de Graaf wordt per 1 januari de eerste regeringscommissaris voor de Omgevingswet.

Lees ook:
Panel: kabinet moet meer doen voor gezinnen uithuisgeplaatste toeslagenkinderen
Dat het kabinet de situatie wil ‘verbeteren’ van gezinnen waar in de toeslagenaffaire een kind uit huis is geplaatst, is niet genoeg. Dat zegt Arre Zuurmond, voorzitter van het panel van gedupeerde ouders die het kabinet adviseren.

Datum

27 February 2024

Auteur(s)

Onderzoek

Bron

No items found.

Reacties van lezers

No items found.