Door de toeslagenaffaire besloten ze zich kandidaat te stellen voor de verkiezingen

Sandra Palmen (l) en Kristie Rongen. Beeld Koen Verheijden en Werry CroneIn de aanloop naar deze verkiezingen stellen opvallend veel mensen die betrokken zijn geweest bij de toeslagenaffaire zich kandidaat. Zoals Kristie Rongen (SP) en Sandra Palmen (NSC). Wat zagen zij fout gaan en wat gaan ze veranderen?Janne Chaudron31 oktober 2023, 21:30Sandra Palmen en Kristie Rongen zijn op het eerste gezicht twee totaal verschillende vrouwen. Palmen – voormalig topjurist bij de Belastingdienst, werkzaam voor Financiën en vijfde op de kandidatenlijst van Nieuw Sociaal Contract (NSC) – praat in juridische termen. Ze heeft het over ‘veiligheidsmechanismen’, ‘rechtsbescherming’ en een ‘vaktechnische structuur.’ Rongen – een alleenstaande, werkende moeder en nummer 29 op de kandidatenlijst van de Socialistische Partij (SP) – zegt dat het ‘één grote zooi is bij de Belastingdienst’ en praat over een ‘schuldenindustrie’ waar mensen ingeduwd worden.Uit andere mediaJa, ik wil elke dag een nieuwsbrief ontvangen met de belangrijkste online artikelen van 11 kranten.voorbeeld@domein.nlToch delen Rongen en Palmen dezelfde analyse: de uitvoeringsorganisaties zoals de Belastingdienst en UWV zijn verzand geraakt in een constante regelreflex, in protocollen. Dat moet veranderen, vinden de twee vrouwen. Palmen verwoordt het zo: ‘Eerst de mens, dan de regel, dan de organisatie’. Rongen zegt het als volgt: ‘Er zijn meer ervaringsdeskundigen nodig. Mensen in de politiek hebben geen weet van wat er in de maatschappij speelt.’BeslagleggingenRongen en Palmen hebben de toeslagenaffaire van dichtbij meegemaakt. Rongen als slachtoffer, hoewel ze zichzelf liever niet zo kwalificeert. In 2007 en 2009 vroeg de Belastingdienst voor het eerst gegevens op, in 2010 en 2011 moest Rongen grote bedragen terugbetalen. Haar auto werd ingenomen, er werd beslag gelegd op haar loon en ze raakte bijna haar huis kwijt. Haar kinderen werden niet uit huis geplaatst, maar Rongen kreeg wel een veiligthuismelding.De campagne in TrouwOp 22 november zijn de Tweede Kamerverkiezingen. In de vijf weken daarvoor behandelt Trouw vijf belangrijke verkiezingsthema’s. Klimaat, het buitenland en migratie zijn al geweest, deze week is het thema bestaanszekerheid/armoede. Volgende week is wonen/ruimtelijke ordening aan de beurt.Rongen kreeg landelijke bekendheid nadat ze tijdens de vorige verkiezingscampagne met premier Mark Rutte in debat ging. “Ik was daar zo zenuwachtig”, blikt ze terug. De alleenstaande moeder is inmiddels deels gecompenseerd en politiek actief voor de SP – de partij van Renske Leijten. Die heeft zich al die tijd ingezet voor de slachtoffers.Ook Palmen, bekend van het memo-Palmen en min of meer een klokkenluider bij Toeslagen, is politiek actief. Zij sloot zich aan bij NSC – de partij van Pieter Omtzigt. Ook hij speelde een prominente rol in één van de grootste schandalen uit de Nederlandse politieke geschiedenis. Het vorige kabinet viel over de toeslagenaffaire. Omtzigt verwierf daarna nog meer landelijke bekendheid vanwege het gedoe rond de ‘functie elders.’ Hij brak vervolgens met zijn oude partij – het CDA – en ging in z’n eentje verder.Mensen uit het veld nodigDe kaarten zijn inmiddels opnieuw geschud. Omtzigt staat met zijn partij hoog in de peilingen. En het valt op dat de partijen die aan de basis staan van het toeslagenschandaal kandidaat-Kamerleden hebben aangetrokken die de affaire van dichtbij hebben meegemaakt. Essentieel, volgens Rongen en Palmen, want het heeft veel te lang ontbroken aan mensen uit het veld. Politici met in hun kielzog ambtenaren zijn enkel bestuurders. Ze weten hoe ze een organisatie moeten leiden, maar hebben geen idee hoe het beleid uitpakt, zeggen de twee vrouwen. “Als burger vind ik dat ik zeggenschap moet krijgen over mijn leven”, zegt Rongen. “Daar ontbreekt het aan. De zorg moet vooraf geleverd worden.”Palmen herkent dat. Ze maakte van dichtbij mee hoe de organisatie van Toeslagen zich liet vangen door de politiek, hoe de fraudeaanpak van de vorige kabinetten Rutte mensen raakte. Ze hoopt als Kamerlid meer invloed te kunnen uitoefenen en te kunnen bijdragen aan ‘het rechtsstatelijk handelen van de overheid’. Want daar zit volgens Palmen de pijn. Daar begint de ongelijkheid. Dat merkte ze in de praktijk.Slecht gevoelPalmen komt in 2017 binnen bij de afdeling Toeslagen. Voor die tijd werkt ze bij de ‘blauwe Belastingdienst.’ Ze wordt aangenomen om orde op zaken te stellen. De fraudewet die ervoor moet zorgen dat mensen met een uitkering niet zouden frauderen, was toen een paar jaar van kracht. En dat is volgens Palmen te merken.De topjurist herinnert zich dat ze op een bepaalde dag de zogenoemde ‘Caf11-zaak’ op haar bureau kreeg. Caf staat voor Combinatie Aanpak Fraude en deze zaak ging specifiek over het gastouderbureau Dadim in Eindhoven – de zaak vormt het begin van wat nu bekend staat als de toeslagenaffaire. “Ik had er direct een slecht gevoel bij”, blikt Palmen terug.“Het is niet zo gek dat Toeslagen boekenonderzoek doet. Maar in dit specifieke geval was de uitkomst wel gek. Want er waren gesprekken geweest met het gastouderbureau en die hadden niet geleid tot een strafrechtelijke vervolging, maar het gastouderbureau werd wel zo behandeld.” Wat er toen gebeurde is exemplarisch voor de toeslagenaffaire: grote bedragen van ouders werden teruggevorderd. “Het is typisch voor de fraudeaanpak: ‘als we ouders aanpakken, dan vallen die grote gastouderbureaus ook om’, was de teneur. Vanaf dag 1 zaten deze mensen in financiële nood.”Op een zijspoor gezetPalmen heeft het van ‘a tot z’ aangekaart. Ze schrijft een advies – het inmiddels bekende memo-Palmen. Tot acht keer toe verdwijnt dat. Palmen weet nog altijd niet waarom. Na het schrijven van het memo wordt ze bovendien op een zijspoor gezet. “Ik weet nog dat we een managementoverleg hadden. Punt zeven op de agenda was het bespreken van mijn memo, punt acht was het heroverwegen van mijn functie. Ik zou meer op afstand komen.” Palmen trekt haar eigen conclusie: ze stapt op. In de jaren erna volgt ze de toeslagenaffaire vanaf de zijlijn, ze zag het groter worden en dacht iedere keer: nu zal mijn memo wel naar boven komen. Het duurt nog tot 2020.Hoe kon het zo fout gaan? Palmen grijpt terug naar midden jaren tachtig, het moment dat sociale zekerheidsrechten in de grondwet werden vastgelegd. “Maar de overheid vond die uitkeringen veel te duur en ging een beleid voeren dat zich richtte op bestaansonzekerheid.” Dat was ook het moment waarop de participatiewet werd geïntroduceerd, zegt Palmen. “Die naam alleen al heeft iets kroms. Er zit wantrouwen in: je moet meedoen, je moet zo snel mogelijk uit de bijstand klimmen. Terwijl dat niet altijd kan.”Tegenmacht ontbreektDat wantrouwen staat ook aan de basis van de fraudewet die in 2010 werd geïntroduceerd, zag Palmen. Het sentiment was: fraude moet hard worden aangepakt. “Veiligheidsmechanismen werden uitgeschakeld en rechtsbescherming werkte niet.” Ze geeft als voorbeeld voormalig minister van sociale zaken Henk Kamp. Hij vertelde een maand terug tegen de enquêtecommissie fraude-aanpak dat hij het advies van ambtenaren die hem vertelden dat het wel meeviel met het frauderen, in de wind sloeg. “Als een politicus dat voor zichzelf gaat bepalen en zichzelf boven de wet en regelgeving plaatst, dan krijg je beleid dat onrecht doet.”Politici zijn veel te belangrijk geworden in dat hele beleidsproces, ziet Palmen. “Topambtenaren worden geworven via de bestuursdienst en die heeft op haar website staan dat ze in dienst werken van de politiek. Met andere woorden: een ambtenaar doet wat een politicus wil. Terwijl je zou verwachten dat er een bepaalde vorm van tegenmacht plaatsvindt.”De topjurist heeft het zien gebeuren. Bij Financiën, bij Toeslagen, bij de Belastingdienst. Ambtenaren moeten zich schikken naar de politieke wens. “Het klopt niet, het is niet waarom je als ambtenaar wordt aangesteld. De overheid is meer dan een organisatie, je hebt meer nodig dan bepaalde leiderschapskwaliteiten. Je moet werken vanuit het publieke belang, je moet vanuit verschillende perspectieven kunnen besturen.” Met andere woorden: je moet weten wat er in de maatschappij speelt en hoe beleid kan uitpakken op burgers. Het frustreert Palmen dat die onafhankelijke houding is verdwenen. Het zorgde er ook voor dat ze zich lange tijd heel eenzaam heeft gevoeld. “Het was geen leuke tijd. Er heerste een sfeer van: vakkennis doet er niet toe.”Onder een vergrootglasRongen weet uit eigen ervaring wat er kan gebeuren als de overheid je wantrouwt. “Ik ben geen zevenvinker en dan lig je in dit land al snel onder een vergrootglas. Dat versterkt de ongelijkheid.” Ze zag het ook aan de compensatieregeling die is bedacht voor toeslagenouders. “Een ambtenaar zei tegen mij: ik ga het voor jou oplossen. Maar dat gebeurt niet. Ze praten met je en vertrekken weer.”Ook voor Palmen is de compensatieregeling exemplarisch voor wat er misgaat in de bestuurscultuur. “De hersteloperatie is zo verschrikkelijk complex.” Hoe het zou moeten? Mensen zouden volgens Palmen hun dossier moeten inzien, goede bijstand van een advocaat moeten krijgen en vervolgens een opgave moeten doen van de schadebedragen bij de Belastingdienst. “Dat is een normale rechtsgang. Nu is het een heel circus. Je kunt je melden, dan komt er een eerste beoordeling, dan kan je in bezwaar gaan. Er zitten allerlei commissies tussen, en er zijn allerlei juridische procedures. Het is niet te doorzien.”Complexe procedures vereenvoudigenRongen en Palmen zijn de politiek ingegaan om die complexe procedures te vereenvoudigen en de mens centraal te stellen. Rongen staat weliswaar op een onverkiesbare plek, maar ze denkt dat ze achter de schermen veel kan betekenen. Ze richt zich specifiek op de jeugdzorg en werkt intensief samen met Faith Bruyning, kandidaat-Kamerlid op de lijst van NSC. “Ik vind dat de jeugdzorg hervormd moet worden. Ik vind dat er een onafhankelijk onderzoek moet worden gedaan zodra een kind uithuisgeplaatst wordt. De stem, de wil en het perspectief van het kind worden te weinig gehoord. Daar ga ik me voor inzetten.”De kans dat Palmen in de Tweede Kamer komt, is een stuk groter. Zij zal zich naar alle waarschijnlijkheid gaan bezighouden met goed bestuur. Het is geen eenvoudige opgave om het logge overheidsapparaat te veranderen. Maar Palmen heeft vertrouwen. “Het belangrijkste is dat we recht doen, in een rechtsstaat moeten we niemand links laten liggen. Het lijkt me niet verschrikkelijk ingewikkeld.”Dat ze dat samen wil doen met Nieuw Sociaal Contract voelt voor haar natuurlijk. Ze hoefde niet lang na te denken toen Omtzigt haar vroeg. “Hij verrast me op een positieve manier omdat hij zoveel inhoudelijke kennis heeft.” Palmen voelt zich bij Omtzigts partij op haar plek omdat die niet links of rechts is. “Ik heb me laten vertellen dat deze behoort tot een populistische stroming, maar we zitten niet in de extremen. Voor mij telt dit: ik wil dienstbaar zijn aan het maatschappelijk belang.”Niet achtervolgdVoor Rongen was de SP juist de meest logische keus. “Renske Leijten heeft dit schandaal als allereerste op de agenda gezet.”Een paar uur na het gesprek appt Rongen. Ze wil nog iets toevoegen. Sowieso is ze beter in schrijven dan in praten, zegt ze. Ze schrijft: “Meerdere partijen hebben het over bestaanszekerheid, het thema waar de SP al jaren over praat. Dat betekent voor mij: leven en wonen in een land waar ik me veilig voel. Dat ik niet achtervolgd wordt door wantrouwende ambtenaren als er een vinkje niet goed staat. Maar nu is bestaanszekerheid ineens een bruikbaar verkiezingsthema. En ik vraag me af wat daarvan overblijft na 22 november.”Andere betrokkenenKristie Rongen en Sandra Palmen zijn niet de enige mensen die betrokken raakten bij het toeslagenschandaal en een politieke carrière ambiëren. Faith Bruyning staat op de achttiende plek van de kandidatenlijst van NSC. Zij is jurist en ook slachtoffer in het toeslagenschandaal. Slachtoffer Janet Ramesar koos voor de SP en staat op nummer 40 en Renske Leijten is op plaats 50 lijstduwer van de partij.Lees ook:Politiek wil de middeninkomens helpen, maar heeft geen idee wie dat zijnEen definitie van middeninkomens hebben ze niet, toch schreeuwen politici van de daken dat zij zich hard maken voor deze inkomensgroep. Kiezers worden zo onvolledig geïnformeerd en dure beleidsplannen zijn ongericht, zeggen deskundigen.