Column

Het afserveren van prinses Laurentien is Holland op z’n smalst

30 augustus 2024

Soms haalt de geschiedenis het heden op een ironische manier in. In 1980 stelde het D66-Kamerlid Brinkhorst voor het aantal leden van het Koninklijk Huis sterk te beperken. Zijn amendement werd in de Tweede Kamer aangenomen, waarna het kabinet-Van Agt-Wiegel het wetsvoorstel dat de kring heel ruim trok, terugnam.

Had dat kabinet toen maar naar Brinkhorst geluisterd, dan was er nu geen ‘gedoe’ geweest over zijn dochter, prinses Laurentien, en haar rol in de afwikkeling van het toeslagenschandaal. Van Agt en Wiegel deden dat niet. Zij volgden koningin Juliana, die niet wilde dat er in de familie een onderscheid zou komen tussen A- en B-prinsen.

Anonieme fluisteraars

De betekenis vloeit voort uit de staatsrechtelijke regel ‘de koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk’, de toverformule waarmee de liberaal Thorbecke in de Grondwet van 1848 de koning politiek ontmande en aldus ruimte schiep voor de ontwikkeling van een parlementaire democratie. Vermoedelijk niet door hem voorzien is dat nu ook een lid van het Koninklijk Huis dat heel ver van de troon is verwijderd onder de regel valt.

Prinses Laurentien is dus onschendbaar. Dat houdt in dat als zij schendbare dingen doet, hetgeen volgens anonieme fluisteraars op het ministerie van Financiën het geval is, de premier zich daarvoor moet verantwoorden. Dat is ook weer niet helemaal zo, want vanwege haar afstand tot de troon gaat het om een ‘afgeleide verantwoordelijkheid’.

Voer voor staatrechtsdeskundigen

Over de interpretatie hiervan zijn deze zomer alweer kolommen vol geschreven. NSC-fractieleider Omtzigt wil van de discussie af door de leden van het Koninklijk Huis alleen ceremoniële taken toe te staan. Dat is voor een sociaal betrokken vrouw als Laurentien wreed, maar dan ben je van het gedonder af. Een andere mogelijkheid is de oplossing die vader Brinkhorst al meer dan veertig jaar voorstelde. In dat geval zou zijn dochter de ruimte hebben haar eigen weg te volgen.

De kwestie is vanzelfsprekend voer voor staatsrechtdeskundigen. Er is al meer over geschreven dan over wat echt zorgwekkend is, de inzet van het bestuursrecht in het fraudebeleid, waardoor tienduizenden toeslagenouders rechteloos werden en in de ellende terechtkwamen. Laurentien zette zich als voorzitter van de stichting Gelijk(waardig) herstel in voor de gedupeerde burgers, die veel te lang op compensatie moeten wachten.

Leuk baantje voor erbij

Zij is nu gestopt, gevloerd door anonieme krachten, die bij het NOS-Journaal en het AD een willig oor vonden. In mijn opvatting van journalistiek past het media niet beschuldigingen jegens een persoon op basis van anonimiteit door te geven. Afgezien van de tergende kleingeestigheid wordt het zo wel heel gemakkelijk publieke figuren te vloeren, zoals in Den Haag is gebeurd met de Kamervoorzitters Arib en Van Miltenburg en eerder CDA-fractieleider Enneüs Heerma.

Het politiek-bestuurlijke stelsel in ons land is sterk gericht op plooien en gladstrijken, het verhoudt zich slecht tot openheid en onafhankelijke geesten. Laurentiens oom Pieter van Vollenhoven kan erover meepraten. Een halve eeuw terug werd er rond de Hofvijver meewarig over gedaan toen het kabinet-Den Uyl hem voorzitter maakte van de Raad voor de verkeersveiligheid. Leuk baantje voor de man, kan hij geen kwaad. Maar de houding veranderde, toen hij zich vastbeet in de materie en later de (veel bredere) Onderzoeksraad voor de veiligheid op de kaart zette en vooral na de Schipholbrand in 2005, die elf afgewezen asielzoekers het leven kostte, scherp smoel gaf.

Dit land heeft meer saaie dozen nodig

Den Haag houdt er niet van, het zwaaide in 2014 Alex Brenninkmeijer als Nationale Ombudsman opgelucht uit. Hij was als tegenmacht lastig en schopte meer dan eens tegen gevoelige schenen. Dat was in zijn ogen nodig om burgers te beschermen die door de overheid dreigden te worden platgewalst. De premiers Balkenende en Rutte pruimden hem niet. Na zijn vertrek schoof de VVD een voor meegaand gehouden autolobbyist naar voren, die evenwel niet onkreukbaar bleek en zich terugtrok – dat risico loop je als je loyaliteit hoger aanslaat dan een kritische geest.

Als het bangelijke Den Haag iets nodig heeft zijn het wel mensen die af en toe opzichtig grenzen overschrijden. Het afserveren van Laurentien is een bewijs van zwakte, dat Holland op z’n smalst laat zien. Heeft de prinses de Kroon schade berokkend met het ‘grensoverschrijdend gedrag’, waarvan zij anoniem is beschuldigd? Integendeel, lijkt me. Ze opereerde strak in het spoor van Willem van Oranje, die in het Plakkaat van Verlatinghe (1581) koning Filips II voorhield dat de koning er is voor zijn onderdanen en niet andersom.

Het is een notie die de Belastingdienst uit het oog is verloren. Prinses Laurentien omschrijft zich in haar vertrekbrief als ‘een saaie doos’. Dit land heeft meer van zulke saaie dozen nodig.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.