InterviewRechtsstaat

Nederland heeft de Grondwet verwaarloosd, vindt NSC’er Sandra Palmen

Nederlanders staan te weinig stil bij hun grondrechten, vindt NSC-Kamerlid Sandra Palmen. De Tweede Kamer praat maandag over de oprichting van een grondwettelijk hof.

Janne Chaudron 8 september 2024, 16:00

Op het eerste gezicht zou je het niet direct zeggen, want ze eist het podium niet vaak op, en toch is Sandra Palmen een inhoudelijk belangrijke sparringpartner van Pieter Omtzigt. Ze is binnen Nieuw Sociaal Contract de trekker van een belangrijk dossier: grondwettelijk toetsen.

Een technisch onderwerp, maar voor NSC een van de belangrijkste redenen om deel te nemen aan dit kabinet. “We vinden het allebei heel leuk om met de inhoud bezig te zijn. Daar zijn we heel veel over in gesprek”, zegt Palmen.

Het ultieme doel: de oprichting van een grondwettelijk hof, een speciale rechtbank die enkel toetst aan de Grondwet. Zo’n hof vergt een lange adem, want er is een grondwetswijziging voor nodig. Dus deze regeerperiode zal zo’n speciale rechtbank er nog niet komen, maar de eerste stappen voor het instellen van zo’n hof worden maandag gezet.

Vorige kabinet was huiverig

Dan praat de Tweede Kamer over een 42 pagina’s tellende nota van Pieter Omtzigt. Hierin doet hij voorstellen om het toetsen aan de Grondwet te verbeteren. De nota dateert van 2022, maar het vorige kabinet stond huiverig tegenover de oprichting van een constitutioneel hof.

Inmiddels zijn de politieke verhoudingen veranderd. In het hoofdlijnenakkoord van de PVV, VVD, NSC en BBB is afgesproken dat de regering werk gaat maken van de komst van een grondwettelijk hof. En de bewindslieden die hiervoor verantwoordelijk zijn, staatssecretaris Rechtsbescherming Teun Struycken en minister van Binnenlandse Zaken Judith Uitermark, zitten beiden namens NSC in het kabinet.

Het politieke momentum is in het voordeel van NSC, erkent ook Palmen. “Dat is ook hard nodig, want in vergelijking met de rest van de wereld lopen we hopeloos achter. De Grondwet is de hoogste wet van Nederland en die heeft qua inhoud ook de zwaarste kracht. Maar die Grondwet zit momenteel in een ivoren toren. Daar moet zij uit. Het is zo’n belangrijke, fundamentele wet, maar er wordt niet op getoetst.”

Rechters in Nederland mogen zelfs niet aan de Grondwet toetsen, dat is verboden. Ze toetsen aan reguliere wetten en internationale en Europese verdragen. De formele wetgevingsmacht, inclusief het toetsen aan de Grondwet, ligt bij de Tweede en Eerste Kamer.

Dat er een einde moet komen aan het zogenoemde toetsingsverbod lijkt inmiddels een breed gedragen opvatting in de politiek. Toch wil NSC daarnaast ook een grondwettelijk hof oprichten.

Een grondwettelijk hof kan te politiek worden

Daar zijn niet alle juristen van gecharmeerd, want het toetsen van wetten aan de Grondwet heeft ook een politiek karakter. Bovendien, waarschuwen ze, loop je het gevaar dat zo’n grondwettelijk hof te politiek wordt. Kijk naar de VS, kijk naar Polen, waar de benoeming van rechters vanuit de politiek wordt aangestuurd.

Palmen wuift die kritiek weg. “Daar zijn we zelf bij”, zegt ze. “Wij willen geen beïnvloeding van politieke partijen.”

Waarom zo’n hof belangrijk is? Dat kan Palmen, bekend als klokkenluider in het toeslagenschandaal, het beste illustreren aan de hand van een voorbeeld. Zelf was ze als rechter ooit betrokken bij een zaak waarin een man met een uitkering verdacht werd van zwartwerken. “De instanties wilden een soort tracker onder zijn auto plaatsen om hem te volgen. Een disproportionele inbreuk op zijn privacy.

“Het is een grondwettelijk vraagstuk. Deze man had dat bij zo’n hof direct kunnen aankaarten. En als zo’n hof een uitspraak doet in zijn voordeel, dan kan de overheid niet meer in beroep. Als je nu wilt aantonen dat je grondrechten worden geschonden, ben je veel langer aan het procederen. Tot en met de hoogste Europese rechter. Dat neemt heel veel tijd in beslag.”

Tien jaar procederen

De meneer met de tracker onder zijn auto is na tien jaar procederen door de hoogste Europese rechter in het gelijk gesteld. “Dat had veel eerder gekund.”

Grondrechten, zegt Palmen, worden vaak niet herkend door mensen. “Je staat er niet bij stil.” Alleen al die bewustwording is volgens het NSC-Kamerlid noodzakelijk. “In dat opzicht heeft een grondwettelijk hof ook grote symbolische waarde.”

Behalve met de instelling van het hof probeert NSC op meer vlakken grondrechten ingebed te krijgen in de Nederlandse politiek. Een motie van Omtzigt leidde uiteindelijk tot het oprichten van een Kamercommissie die voortaan wetten toetst aan de Grondwet. Palmen heeft daar zitting in.

Samen met andere commissieleden doet ze momenteel voorbereidende werkzaamheden. Ze hoopt na september officieel van start te kunnen. De commissie zal een adviserende rol spelen en legt nieuwe wetten langs de lat van grondwettelijkheid.

Asielcrisiswet

De commissie komt op een moment dat de rechtsstaat onder druk staat. Juristen waarschuwen dat sommige voornemens uit het hoofdlijnenakkoord in strijd zijn met Europese en internationale verdragen. De asielcrisiswet waarin crisismaatregelen staan om de asielinstroom tijdelijk te verminderen, is daar een voorbeeld van.

De vraag is of Nederland zo’n crisissituatie kan uitroepen, aangezien andere Europese lidstaten meer vluchtelingen opvangen. Palmen houdt zich voor nu op de vlakte over een eventuele asielcrisis, maar bevestigt dat de commissie ook deze wet zal toetsen: “Wij kijken naar het bredere perspectief. Alles moet passen binnen het internationaal recht en zo nodig raadplegen we ook de expertise van anderen.”

Ze herhaalt de lessen van het toeslagenschandaal. “Stel dat er toen een advies had gelegen, stel dat toen al was geoordeeld dat grondrechten zouden zijn geschonden; dan zouden de fouten veel sneller zijn onderkend.”

Lees ook:

Omtzigts eerste succes: een commissie gaat wetten toetsen aan de Grondwet

De Grondwet krijgt een prominente rol in het politieke debat. Pieter Omtzigt werkt toe naar de oprichting van een constitutioneel hof. Maar juristen waarschuwen dat dit niet alle problemen oplost.