Opinie

Opinie: De hersteloperatie van de toeslagenaffaire is uitgelopen op een herstelschandaal

Bij de hersteloperatie is de overheid te veel bezig met de rechtmatigheid van procedures, en te weinig met de behoeften van slachtoffers. Dat is niet respectvol en bovenal schadelijk, stellen Ombudsvrouwen Marianne van den Anker en Stans Goudsmit.

Marianne van den Anker en Stans Goudsmit22 oktober 2024, 14:50

Op 6 november bespreekt de Tweede Kamer (commissie Financiën) alweer de achttiende voortgangsrapportage over de hersteloperatie van het toeslagenschandaal. Het einde is nog lang niet in zicht.

Tot die tijd worstelen nog veel slachtoffers dagelijks met het onrecht dat hun door de overheid is aangedaan. En zo lang het financieel herstel niet is afgerond, kan het emotioneel herstel niet beginnen, zo vertellen slachtoffers ons.

Over de auteursMarianne van den Anker is Ombudsvrouw van Rotterdam-Rijnmond. Stans Goudsmit is Kinderombudsvrouw van Rotterdam-Rijnmond.

Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.

Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.

De regio Rotterdam is het hardst gedupeerd door het toeslagenschandaal, waar naar schatting 11 duizend gezinnen gedupeerd zijn. Met kinderen en (ex)partners erbij, komt dat aantal gemakkelijk op 40 duizend mensen. Om het herstel te versnellen en te verbeteren, hebben we in 2023 de Rijnmondse Alliantie opgericht.

Oplossingen

Deze unieke alliantie bestaat uit slachtoffers, hun kinderen en (ex-)partners, wethouders en ambtenaren uit de vijf gemeenten waar we werken, en de Ombudsman ­Rotterdam-Rijnmond. Met deze alliantie willen wij de behoeften en bedachte oplossingen van getroffen gezinnen en professionals onder de aandacht van de politiek brengen.

Wat ons opvalt uit alle verhalen die we van slachtoffers horen, is dat de overheid te veel vanuit rechtmatigheid van procedures kijkt en te weinig door de ombudsbril. Als Ombudsvrouwen toetsen we namelijk of de overheid naast rechtmatig ook behoorlijk handelt, zoals een respectvolle benadering. Maar juist deze norm wordt in de hersteloperatie van het toeslagenschandaal onvoldoende nageleefd.

Volgens de behoorlijkheidsnormen die álle (kinder)ombudsmannen hanteren, houdt ‘respectvol’ onder andere in dat de overheid actieve deelname van inwoners bevordert en mensenrechten naleeft. Hoewel het Rijk en een aantal gemeenten hun best doen om slachtoffers te betrekken bij het vormgeven en uitvoeren van de hersteloperatie, zien wij dat het aantal slachtoffers dat wordt betrokken nog beperkt is. Hierdoor is de overheid te weinig op de hoogte van de behoeften van slachtoffers om tot herstel te komen.

Eerlijk

De Inspectie belastingen, toeslagen en douane (IBTD), die onderzoekt of de overheid mensen en bedrijven eerlijk behandelt wanneer zij te maken hebben met belastingzaken, concludeerde onlangs nog dat de overheid hersteloperaties start zonder die behoeften van slachtoffers goed in beeld te hebben, terwijl kaders voor uitvoerbaarheid door ambtenaren leidend zijn voor de inrichting van een hersteloperatie.

Dit leidt tot een herstelaanpak waarin niet de behoeften van slachtoffers, maar de voorwaarden van de overheid centraal staan, aldus de Inspectie. Dat zien wij ook terug in de hersteloperatie van het toeslagenschandaal. Een deel van de slachtoffers heeft geen toegang tot een procedure waar ze de schending van hun rechten aan de orde kunnen stellen en die binnen een redelijke termijn tot een echte oplossing leidt. Terwijl dat een essentieel mensenrecht is dat de overheid moet waarborgen.

De hersteloperatie schiet nu op een aantal punten tekort. Allereerst, en dat is niets nieuws, duurt het herstelproces veel te lang. De hersteloperatie is in 2020 begonnen en de verwachting is dat die de komende jaren nog niet is afgerond.

Enorm ingewikkeld

De hersteloperatie is bovendien enorm ingewikkeld. Lichte toets, integrale beoordeling, Commissie Werkelijke Schade, bezwaar- en beroepsprocedures, et cetera: er zijn te veel stappen nodig om tot een definitief herstel te komen. En daarbij wordt de operatie uitgevoerd door een partij die in deze kwestie ook de dader is: de overheid.

Wij geloven in de ingezette koers om andere routes te doorlopen, buiten de overheid om, die tot een ‘one-stop shop’-oplossing leiden van in ieder geval een financieel herstel, maar liefst ook van een emotioneel herstel. Deze routes, die gebaseerd zijn op ‘aannemelijkheid’ en de letselschadepraktijk, maken de hersteloperatie meer behoorlijk en ‘mensenrechtenproof’.

Om te kunnen spreken van een herstelprocedure die mensenrechtenproof is, is het noodzakelijk dat slachtoffers beschikken over de juiste informatie om hun claim te onderbouwen. Maar daarvan is regelmatig geen sprake. Veel slachtoffers wachten nog steeds op hun dossier dat de overheid in bezit heeft. Sommigen wachten daar zelfs al jaren op. Anderen krijgen juist weer een onvolledig dossier of een dossier waarin veel is zwart gelakt. Het ouderdossier dat de overheid nu verstrekt gaat weliswaar sneller, maar ook dat dossier hebben veel slachtoffers nog niet of het is niet compleet, zo horen wij.

Schoolloopbaan

Tot slot de kinderen van de slachtoffers. Zij hebben net als hun ouders ongekend onrecht meegemaakt. Deze kinderen (ondertussen vaak al meerderjarig) groeiden op met ouders die kampten met extreme stress, met alle sociaal-emotionele gevolgen van dien. Ook zij zijn dakloos geworden, uit huis geplaatst, hebben in extreme armoede geleefd of kansen moeten missen in hun leven en tijdens hun schoolloopbaan. Maar anders dan hun ouders hebben zij geen toegang tot een schadeprocedure.

De enige weg die deze kinderen rest, is die via de rechter. Maar een advocaat vinden die dit wil doen, is moeilijk. Advocaten vinden het te ingewikkeld, omdat het nog niet eerder is gedaan of ze vragen veel geld, iets dat deze kinderen vaak niet hebben. Voor deze kinderen is het recht op een effectief rechtsmiddel, kortom, niet gewaarborgd.

Dit alles bij elkaar maakt dat de overheid onvoldoende de behoorlijkheidsnormen naleeft waar het gaat om het herstel van het toeslagenschandaal. Wat ons betreft is er, als je door de ombudsbril kijkt, inmiddels ook sprake van een herstelschandaal.

Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl

Lees ook

Geselecteerd door de redactie

6 vragenvermogensbelasting

Belastingdienst begint hersteloperatie: honderdduizenden Nederlanders kunnen belasting op vermogen terugkrijgen

nieuws

Ministerie wil schikken met toeslagengedupeerden die bezwaar maken

nieuws

Inspectie: gedupeerden fraudesignalering ontevreden over ‘karige’ hersteloperatie