OpinieToeslagenschandaal

Opinie: Zorg dat ‘fouten’, zoals bij de toeslagen, niet opnieuw leiden tot catastrofes

Een toeslagenaffaire hoeft zich niet te herhalen, maar dan moet de Tweede Kamer wel begrijpen waar het mis ging, schrijven Arjen Siegmann en Maarten Werksma.

Arjen Siegmann en Maarten Werksma 27 juni 2024, 22:00

Dit is een ingezonden opiniestuk. Het standpunt in dit artikel is niet per definitie ook het standpunt van Trouw.

De hersteloperatie voor toeslagen heeft een enorme impuls gekregen door de persoonlijke betrokkenheid en opzet van prinses Laurentien. Haar stichting zou eerst, volgens een ambtenaar, veel te hoge bedragen uitkeren, wat slecht uit te leggen was aan de belastingbetaler. Maar de Tweede Kamer vindt inmiddels dat de ‘methode-Laurentien’ verder mag. Ouders krijgen, zo is gebleken, voor het eerst het gevoel echt gehoord en gezien te worden.

Maar de ‘methode-Laurentien’ bevat ook een enorme les voor de toekomst: politieke besluitvorming moet veel meer rekening houden met de schade die een stelsel kan veroorzaken. Het gaat daarbij niet alleen om geld.

Minder procedures

Zeker: schadeherstel gaat veel geld kosten. Er circuleren bedragen tot wel 14 miljard euro voor de gehele hersteloperatie van de overheid. Dit zijn niet de bedragen die lopen via de stichting gelijkwaardig herstel, de ‘methode-Laurentien’. Uit een uitgevoerde pilot, waar overigens de meest ernstige gevallen aan deelnamen, blijkt dat de kosten van de ‘methode’ laag zijn. De schadebedragen zijn vergelijkbaar met wat het Rijk zelf uitkeert en het leidt tot significant minder gerechtelijke procedures.

Maar hoe hoog het eindbedrag ook zal zijn, het schadeherstel is waarschijnlijk terecht. Het leven van mensen is dusdanig op zijn kop gezet dat dit vaak met geen enkel geldbedrag goed te maken is.

Maar wie alleen kijkt naar de kosten van nu, ziet iets over het hoofd. Nederland staat namelijk voor een grote politieke keuze. Er moet linksom of rechtsom een alternatief komen voor het toeslagenstelsel.

De boodschap van de toeslagenaffaire is ‘dit nooit meer’. De hoogte van de totale schade, persoonlijk en financieel, moet ons waarschuwen. Een van de pijlers van de hervormde toeslagen zal moeten bestaan uit het voorkomen van schade achteraf.

Want schade ontstaat in de uitvoering. Elk stelsel moet beducht zijn voor onoplettendheid, misinterpretaties of fouten van de mensen die er mee moeten leven, ook al is de kans daarop heel klein. De uitvoering van sociaal beleid – en toeslagen in het bijzonder – moet dan ook verschillende lagen van zekerheid inbouwen, zodat kleine fouten niet leiden tot catastrofes.

Geen kunstmatige werkelijkheid

Schade ontstaat bijna zeker als regels ingewikkeld zijn. Bij elke nieuwe regel zullen er nieuwe mensen zijn die ze anders interpreteren, onoplettend zijn of fouten maken.

En we schrijven ‘fouten’ met enige tegenzin. Mensen zijn niet fout: ze worden gedwongen tot acties waar ze niet om gevraagd hebben. De politiek moet leren dat ze geen kunstmatige werkelijkheid in het leven kan roepen onder het mom van de ‘calculerende burger’. Eenvoudige regels hebben een intrinsieke waarde, omdat ze schade voorkomen door verkeerde interpretaties.

Schade ontstaat ook door belastingwetten die onder hoge druk door het parlement worden gejast. Het gebrek aan een hardheidsclausule in toeslagen was een van de grote oorzaken van de affaire. Burgers konden geen bezwaar maken als de wet onbedoelde gevolgen voor hen had. Toch was dit een bewuste keuze van onze volksvertegenwoordigers. Terwijl iets dat zulke grote gevolgen heeft voor mensen, besproken moet worden met juristen, onafhankelijke experts en ervaringsdeskundigen.

Voormalig CDA-senator Peter Essers wijst al jaren op de slechte kwaliteit en procedurele tekortkomingen van belastingwetgeving. Ook staatssecretaris Van Rij heeft hier op gewezen. De Tweede Kamer heeft dit volledig in de hand. Zij bepaalt immers zelf hoe ze het belastingplan behandelt en welke ruimte de regering krijgt voor ad hoc beleid.

Een van de klassieke ‘kardinale’ deugden is Prudentia, voorzichtigheid. Voor-zicht, vooruit kijken is een principe dat zich ook weer in de toekomst zal bewijzen. De staat zal het voorkomen en herstellen van schade als een nieuwe politieke deugd moeten opvatten.

Arjen Siegmann is hoogleraar economie aan de VU en stafmedewerker bij het CDA Wetenschappelijk Instituut

Maarten Werksman is Werksma is bestuursadviseur bij BS&F, adviesbedrijf voor sociaal beleid en zorg

Lees ook: Het kabinet verdubbelt de wachttijd van toeslagenouders

De staat laat toeslagenouders maanden langer wachten op een beslissing over hun aanvullende compensatie, om zo minder vaak terecht te komen in juridische procedures.

Vlak voor haar vertrek probeert minister Carola Schouten de harde bijstandsregels te verzachten

Geen onterechte kortingen meer op uitkeringen van mantelzorgers. Weg met de plicht voor bijstandsgerechtigden om cadeaus en giften te melden. Minister Schouten legt dat voorstel snel aan de Tweede Kamer voor, voordat het nieuwe kabinet aantreedt.