Over ambtenaren en hun loyaliteit

 

<img class="alignnone size-full wp-image-3860" src="https://kindertoeslagaffaire.nl/wp-content/uploads/2024/01/0022.jpg" alt="" width="240" height="240" />

René ten Bos
Over ambtenaren en hun loyaliteit
3 nov '23 17:00
Ambtenaren uitten onlangs kritiek op het regeringsbeleid. Dat veroorzaakte veel onrust. Maar soms is ambtelijke ongehoorzaamheid juist een zegen, schrijft filosoof René ten Bos.

Deel via WhatsApp
Deel via Twitter
Deel via Facebook
Deel via LinkedIn
Deel via E-mail

Bewaar artikel in Mijn Nieuws

Kritiek van ambtenaren op het hijsen van de Israëlische vlag voor het ministerie. ANP / Robin Utrecht
‘Kleur bekennende ambtenaren raken open zenuw’, kopte het FD deze week (FD 1 november). Ambtenaren die vanwege de oorlog tussen Israël en Hamas enige afstand wilden nemen van het kabinetsbeleid, veroorzaakten behoorlijk wat onrust in bestuurskundige kringen.

Het is natuurlijk niet de bedoeling dat ambtenaren, zoals politici aangaven, zelf het beleid bepalen. Zoiets is vanzelfsprekend voorbehouden aan politici, want die kunnen we als volk wegstemmen als ze in onze ogen verkeerde keuzes maken.

In veel opzichten is deze kritiek juist. Het staatsmonster, zo wist Thomas Hobbes (1588-1679) al, dient met één mond te spreken, omdat het anders aan gezag verliest. Daar heeft niemand baat bij. Sterker nog, dat kan uiteindelijk tot burgeroorlog leiden. Ambtenaren – van minister tot kantoorklerk – dienen dus hun eventueel afwijkende mening voor zich te houden. Ze zijn onderdeel van het overheidsapparaat en dat apparaat gaat kraken als onenigheid en dissensus de samenleving in spetteren. Het apparaat en ook de samenleving hebben niets aan ambtenaren die het eigen geweten belangrijker vinden dan het hogere doel dat ze dienen: bovenal orde en rust bewaren in die samenleving. Ze zijn deel van het uitvoerende orgaan en dat dient zuiver te blijven.

‘Ons oordeel over ambtenaren is kennelijk niet altijd consistent’
Toch wringt de schoen. Eerste voorbeeld: ten tijde van de pandemie sprak ik eens met GGD-epidemiologen die twijfels hadden bij het vaccinatiebeleid en toch loyaal dat beleid uitvoerden. Die loyaliteitseis werd nog sterker gevoeld doordat staat en samenleving voelden dat er een gezondheidscrisis van jewelste was. Ten tijde van zo’n crisis zit je niet te wachten op uitvoerders die willen morrelen aan het beleid dat men verkozen heeft.

Tweede voorbeeld: hoe blij waren we niet toen er bij de toeslagencrisis in ieder geval een enkeling was die zijn verantwoordelijkheid nam en zich niet verschool achter zijn functionele aansprakelijkheid? Hadden we stiekem niet meer van deze staatsdienaren willen zien? Zouden de burgers niet af en toe geholpen zijn met dergelijke morele oprispingen?

Ons oordeel over ambtenaren is kennelijk niet altijd consistent. Zeker, ik begrijp de bestuurskundige die zegt dat die uitvoerders bovenal loyaal moeten zijn. Maar tegelijkertijd hoop ik toch ook dat het apparaat niet helemaal als een machine functioneert en af en toe, precies door de onrust in het hoofd van de individuele ambtenaar, hapert.

René ten Bos is hoogleraar filosofie aan Radboud Universiteit Nijmegen.

Lees het volledige artikel: https://fd.nl/opinie/1494964/over-ambtenaren-en-hun-loyaliteit