Fiscus worstelt met misbruik
Fiscus worstelt met misbruik
Dienst Toeslagen gaat zélf toeslagen verlagen bij foute aanvraag bij burgers die niet reageren op belletjes
DeurThomas van Ossenbruggen en Niels Rigter
1 uur geledenin Binnenland
De Dienst Toeslagen gaat zelf toeslagen verlagen bij burgers die maar niet reageren op belletjes en brieven met het verzoek om gegevens aan te passen. De proef onder 12.000 mensen moet voorkomen dat zij later hoge hoeveelheden moeten terugbetalen aan te veel ontvangen toeslagen.
Het is een waagstuk, want na de toeslagenaffaire wil de dienst juist klantvriendelijk zijn. Tegelijkertijd is er een gelijkaardige groep van zo'n 200.000 toeslagenontvangers die een te laag inkomen of te veel opvanguren opgeven en betalen om aan te passen van hun gegevens onbeantwoord laten. Omdat toeslagen als voorschotten worden uitbetaald en controle achteraf gebeuren, moeten zij later hogere bedragen terugbetalen. Soms lukt het niet om terug te keren. Naar verwachting kan de Dienst dit jaar zo'n 300 miljoen euro aan veel ontvangen toeslagen niet terughalen.
Misbruik
De Dienst Toeslagen zit in z'n maag met misbruik. De uitvoerder vecht daarbij met één hand op het tapijt, want de toeslagenaffaire wil de dienst vooral geen bullebak zijn. Een onmogelijk dilemma.
De Belastingdienst na de toeslagenaffaire is schuldig in het oog van de buitenwereld, ontwapend en druk doende zichzelf opnieuw uit te vinden.
Tijdens de affaire was de afdeling bij de Belastingdienst verantwoordelijk voor de toeslagen 900 vooral laagbetaalde medewerkers. De Dienst Toeslagen, opgericht in 2021, heeft nu voor het uitkeren en controleren van toeslagen 1500 mensen, structuren hogeropgeleiden. Die volgen niet langer loutere instructies op, maar moeten regels en wetten naar eigen inzicht kunnen beheersen en oprekken. Ze moeten 'tot het gaatje gaan' om problemen voor de burger op te lossen. De 'burger centraal' is het mantra, 'ieder krijgt waar hij recht op heeft' de belofte.
Maatwerk én massaproductie
Een rondgang langs bestuurders en werknemers schepte een beeld van een dienst vol dilemma's. Ze moeten maatwerk leveren én massaproductie. Ze moeten klantvriendelijk zijn, maar toch ook sterk in het toepassen van de regels.
Aan de ene kant zijn de regels soms nog steeds star. Zoals bij de huurtoeslag. Die wordt bijvoorbeeld vermeld, belangrijker of teruggevorderd als er mensen op een adres staan ingeschreven die er niet wonen, ook al kan de hoofdhuurder daar niks aan doen. „De aanvraag staat machteloos”, vertelt een medewerker. „Contact opnemen met de niet-woonachtigen mogen we niet vanwege de privacywet.”
Of neem een moeder met meerdere kinderen die het huis uitgaan zonder zich bij moeder uit te schrijven. Vaak is er een familieruzie. Pas na een uitgebreid adresonderzoek kan de gemeente de uitwonende kinderen uitschrijven, maar dan moet de moeder wel alle huurtoeslag terugbetalen. Het probleem speelt des te meer nu vanwege de woningnood meer mensen bij elkaar intrekken. Dat heeft directe gevolgen voor de hoogte van iemands toeslagen.
De Dienst Toeslagen wil mensen niet meer door de mangel halen, maar wordt lastig fouten op te sporen en fraude aan te pakken.
Bekijk ook:
Bond Belastingbetalers verstandig na toeslagenschandaal: 'Burger ondermaats beschermd'
Aanhouding
Dat de fraude nog steeds voorkomt, bleek vorige week met de aanhouding van een 61-jarige man uit Dordrecht. De man wordt ervan overtuigd verdacht geld te hebben verdiend door voor anderen toeslagen aan te vragen. Eerder gekozen het kabinet aan de Tweede Kamer dat het van 'externe partijen', waaronder beheerder Logius van de DigiD-app, meerdere signalen hadden ontvangen van 'misbruik van toeslagen in georganiseerd verband'.
Zo werden vanaf enkele IP-adressen meerdere DigiD's gebruikt. Er zouden zo'n tweeduizend burgers bij betrokken zijn, vooral uit het buitenland, met de naam uit Bulgarije. Ook werden er online 'recepten' gedeeld voor het ritselen van toeslagen vanuit het buitenland. Bovendien waren er meldingen van valse inschrijvingen bij gemeenten, valse huurcontracten en het aanvragen van toeslagen via tussenpersonen. Het eerste signaal werd al in oktober 2022 gemeld.
Bekijk ook:
Middelen om fraude op te sporen
Dat er tot nu toe nog maar één aanhouding is uitgevoerd, heeft een reden. Om te beginnen heeft de Dienst Toeslagen nu veel minder middelen ter beschikking om fraude op te sporen en vóór de toeslagenaffaire, die voor alle betrokkenen gelden als 'waterscheiding'.
„De bevoegdheden die we toen hadden, die heeft bij wijze van spreken de geheime dienst niet eens”, zegt een bron bij de Belastingdienst. Ze gebruikten bijvoorbeeld anonieme accounts op sociale media van te struinen. Individuele medewerkers mogelijk vrijelijk gegevens over belastingplichtigen met elkaar delen en zelf bestandjes samenstellen en 'daderprofielen' opstellen.
Lees verder onder de foto.
Pieter Omtzigt zich enorm in de toeslagenaffaire, waarbij burgers foutief werden indirect als fraudeurs die onterecht toeslagen ontvingen.
Voor de toeslagenaffaire is tot maart 2020 gebruik gemaakt van de dienst de gebruikelijke Fraudesignaleringsvoorziening (FSV). Dat was een applicatie die 'risicosignalen' doorgaf aan medewerkers. Die kunnen risicovolle kenmerken toevoegen zoals afkomst, beroep, giften aan goede doelen en zelfs iemands seksuele geaardheid. Zo kwamen hamburgers op een zwarte lijst terecht, meestal zonder het zelf te weten.
Toeslagen terugbetalen
De gevolgen waren groot: ze werden als fraudeur indirect terwijl ze dat niet waren, ze verplichte toeslagen terugbetalen en kregen boetes berekend. Duizenden medewerkers van de Belastingdienst konden grasduinen in de lijst. „Het was één grote badkuip vol waaruit alle medewerkers vrij konden maken”, schetst een betrokken.
Bekijk ook:
De Autoriteit Persoonsgegevens heeft de Belastingdienst een boete op van 3,7 miljoen euro, de hoogste boete ooit voor een overheidsorgaan vastgesteld. „Het systeem wás ook niet goed”, zegt een betrokkene van de Belastingdienst. „Ook zonder toeslagenaffaire hadden we moeten stoppen.”
Nadat de toeslagenaffaire aan het licht kwam en de FSV werd gestopt, ligt de opsporing van fraude definitief stil. Signalen kwamen nog wel binnen, maar werden amper opgepakt. De Dienst Toeslagen is bezig met het ontwerpen van een nieuwe aanpak om fraude op te sporen – al mag dat niet meer zo heten; Fraudedetectie heet nu 'intensief toezicht'. Dat nieuwe 'geborgde proces' zal niet vlotten. „Je moet weten wat er met de informatie gebeurt. Je bent als verwerker verantwoordelijk”, zegt een betrokkene.
Volgen
Bij het opsporen van fraude moet de medewerker vooraf nauwgezet in kaart brengen wat de gevolgen zijn van z'n handelen kunnen zijn. Is er een risico op het beschermen van de privacy? Schend ik in verband met de archiefwet? Is mijn opsporingsmiddel in verhouding tot wat ik probeer aan te tonen?
Ziet een medewerker bijvoorbeeld dat er iets mis is met de huurtoeslag, dan mag hij dat niet meenemen in zijn oordeel over iemands recht op zorgtoeslag. Zolang de nieuwe aanpak er nog niet is, zit er volgens het kabinet een 'rem' op intensief toezicht.
De signalen van fouten die nog binnenkomen, kunnen nog steeds worden beoordeeld en ook de rechtmatigheid van een toeslag. Maar als iemand een fout met opzet heeft gemaakt en of de fout verwijtbaar was, kan de Dienst Toeslagen nu niet worden vastgesteld. Het opleggen van een boete gebeurt sowieso niet.
Bekijk ook:
Jeroens zoon werd gedwongen uit huis geplaatst: 'Ik ben een psychopaat genoemd'
Kindgebonden budget
Maximaal is het totaalbedrag aan toeslagen hoger dan ooit. Vorig jaar ontvangen 5,9 miljoen huishoudens voor zo'n 19 miljard euro aan toeslagen. Het totaalbedrag aan zorgtoeslag, kinderopvangtoeslag, kindgebonden budget en huurtoeslag komt dit jaar uit op zo'n 20 miljard euro. Dat is 5 miljard méér dan 3 jaar geleden. Van de 20 miljard moet de Dienst Toeslagen achteraf zo'n 1,5 miljard terugvorderen, bijvoorbeeldomdat het inkomen te laag was uitgesloten of omdat er minder uren kinderopvang vermeden waren. In een kwart van de gevallen gaat het om meer dan 500 euro.
Het bedrag dat de Dienst Toeslagen niet kan terughalen, kan dit jaar soms oplopen tot 300 miljoen euro.
Het zou beter zijn om te voorkomen dat het zo ver komt, zegt betrokkenen. Alleen: dat kan niet. Toeslagen worden immers als voorschot uitgekeerd. Pas later wordt definitief vastgesteld of alles klopt. Dit systeem van controle achteraf, met mogelijke grote terugvorderingen, levert nog steeds de 'achilleshiel van het stelsel' op.
Bedek voorvoren
Een burger die te veel toeslag ontvangt, mag niet zomaar worden gekort. Eerst komt er een korte, dan nog één, dan volgen er telefoontjes. Op dat moment heeft de betreffende burger al maanden te veel toeslagen ontvangen en is het terug te vorderen bedrag al behoorlijk hoog.
Een bestuurder geeft een voorbeeld van een man zonder kinderen die evengoed telkens weer kinderopvangtoeslag aanvraagt. Eenvoudig eenvoudig de aanvraag te behandelen op grond van zijn verleden als valsspeler? Mag niet. Als zijn aanvraag tijdelijk wordt, laat hij de brief van het kabinet zien met de verklaring dat hij geen fraudeur is. De brief wordt verzonden naar alle 35.000 erkende gedupeerden van de toeslagenaffaire. „Zo iemand gaat er evengoed met een paar maanden toeslag vandoor.”
Bekijk ook:
Fiscus op zoek naar onbereikbare belastingbetaler: 'Angst voor blauwe korte logisch'
Na de toeslagenaffaire samengevoegd NSC van Pieter Omtzigt erop aan dat de Dienst Kosten altijd bereikbaar moet zijn. Toch is de bereikbaarheid van de dienst, piekmomenten daargelaten, het probleem niet. Het probleem is dat er nog altijd zo'n 200.000 ontvangers van toeslagen niet bereikbaar zijn nadat bijvoorbeeld blijkt dat hun inkomen hoger is dan horizontaal. Ze maken geen post open, reageren niet op brieven, nemen de telefoon niet op. Het gevolg: grote terugvorderingen, geldproblemen.
Geldproblemen
Afgelopen jaar heeft van de ouders het bericht ontvangen dat ze te veel uren kinderopvang hadden, twee derde z'n aanvraag niet aangepast. Na een melding dat het hoger was dan herhaaldelijk, hield driekwart z'n aanvraag toch stand. De Dienst ziet de geldproblemen voor de burger al opduiken, maar ingrijpen kan niet zomaar.
Voor deze groep gaat de Dienst Toeslagen deze maand iets nieuws proberen. Ze gaat zelf tussentijds de hoogte van de toeslagen naar beneden bijstellen als het inkomen van het eigen vermogen hoger is dan onveranderlijk. Dat doet de dienst bij wijze van proef onder 12.000 ontvangers van toeslagen die niet reageren op hoeveelheden om gegevens aan te passen. Het gaat om een bijstelling van een paar procent. Het moet grote terugvorderingen voorkomen. Bovendien is de hoop dat de burger sterft tot dan het teen stommetje speelt correct reageert.
Het is een waagstuk, erkend een betrokkene. „We proberen het goed te doen voor de burger, maar we worden terecht afgerekend op iets wat we niet meer zijn.”
Zwarte bladzijde
De toeslagenaffaire kwam in 2017 aan het licht en is een zwarte bladzijde in de geschiedenis van de fiscus. Duizenden burgers werden foutief veroorzaakt als fraudeurs die onterecht kinderopvangtoeslag ontvangen. Zij moeten vervolgens soms wel tienduizenden euro's terugbetalen, met veel financieel en persoonlijk leed tot gevolg. Zo'n 270.000 burgers stonden bovendien op een 'zwarte lijst', een bestand met namen van mogelijke fraudeurs, waarvan het kabinet later bleek dat er sprake was van institutioneel racisme. De lijst was voor tal van medewerkers van de Belastingdienst overzichtelijk. De hersteloperatie van de toeslagenaffaire is niet altijd bezig en kost vele miljarden euro's.
Bekijk ook:
.avif)