PlusPortretten

Gelakt maar niet gebroken: portretten van moeders na de toeslagenaffaire

De kinderopvangtoeslagaffaire heeft in veel gezinnen geleid tot grote geldproblemen, ontwrichting en stress. Zeventig procent van de slachtoffers waren alleenstaande moeders. Esther Velrath fotografeerde zeven vrouwen en één meisje voor haar portretserie Geblokt .

Marloes de Moor 18 mei 2024, 03:00

De verontwaardiging op sociale media en in de Tweede Kamer is groot als in december 2019 blijkt dat de Belastingdienst hele pagina's zwartgelakt heeft in de persoonlijke dossiers die naar slachtoffers van de toeslagenaffaire worden gestuurd. Eerder heeft die maand gedupeerde ouders voor het kantoor van de Belastingdienst in Rotterdam geprotesteerd om inzage in hun dossier te eisen. Ze willen weten waarom ze als fraudeur gezien worden en wat de reden was voor de stopzetting en terugvordering van de kinderopvangtoeslag. Maar als enkele ouders hun dossier uiteindelijk toegestuurd krijgen, blijkt pagina na pagina grotendeels onleesbaar te zijn gemaakt. Volgens toenmalig staatssecretaris Menno Snel heeft dat te maken met de wettelijke geheimhoudingsplicht en staan ​​in de weggelakte delen persoonsgegevens, verboden informatie over derden en namen van medewerkers van de Dienst Toeslagen.

Het nieuwsbericht shockeert ook Esther Velrath (49), op dat moment student aan de Fotoacademie Amsterdam. Al jaren houdt ze het nieuws rondom de kinderopvangtoeslag nauwlettend in de gaten. “Toen ik in 2014 moeder werd en mijn kind geschreven bij een kinderdagverblijf, werd mij verteld om heel goed op te merken bij het invullen van de formulieren. Als het fout zou gaan, was de ellende niet te overzien. Geruchten over een schandaal in die tijd al rond. Ze bleken te kloppen: vier jaar later kwam de toeslagenaffaire aan het licht.”

Opnieuw vermorzeld

De zwartgelakte pagina's zetten Velrath aan het denken en leggen de basis voor haar examenproject. “Ik zag meteen duidelijk beeld voor mij: kwetsbare ogende mensen die opgaan in de zwartgelakte pagina's van de Belastingdienst, die letterlijk en figuurlijk vastzitten in het systeem. Ik wilde ze fotograferen met gesplitste belichting, waarbij de ene helft van het gezicht verlicht wordt en de andere in de schaduw valt. Het zat zo sterk in mijn hoofd dat ik er iets mee moest doen”, vertelt Velrath.

Daarbij wil ze met haar project een boodschap overbrengen. “Ik vind de aandacht voor het onderwerp nog maar heel matig, ook die wegebt. Na een tweede parlementair onderzoek lijken fouten rechtgezet, maar het gaat door. Bij veel mensen is de zaak nog altijd niet afgehandeld. Zij strijden nog steeds voor eerlijke compensatie. Bovendien kan dit ieder moment weer gebeuren. Bovendien is het rapport Blind voor mens en recht van de enquêtecommissie Fraudebestrijding en Dienstverlening ook mee. Als deze patronen blijven bestaan, kunnen mensen opnieuw vermorzeld worden.”

Via Stichting Herstel Ongekend Onrecht, die opkomt voor de belangen van gedupeerden van de kinderopvangtoeslagaffaire, komt Velrath in contact met zeven vrouwen en een dochter van een van hen. Zij wil graag meewerken aan haar fotoproject onder de titel Geblokt . “Ik heb ze gefotografeerd in de studio van de Fotoacademie. Alleen het meisje heb ik op verzoek van haar moeder redelijk onherkenbaar vastgelegd. Op de foto's zag ik sterke vrouwen die vechten voor hun rechten en kinderen, maar daarbij moegestreden lijken. Nog elke dag rendeert ze de lichamelijke en mentale gevolgen van dit schandaal.”

Herstelschandaal

Esther de Reu (46) is een van hen. Ze liepen sinds 2008 meer dan 100.000 euro schuld op door de toeslagenaffaire. “Ik was alleen maar aan het overleven met mijn twee zoons. Je hebt geen moment roest, bent voortdurend op zoek naar geld, bezig met het oplossen van schulden. Steeds moest ik gegevens aandragen bij de Belastingdienst, maar leverde nooit iets op. Ik kwam voor dichte deuren te staan. Dat heeft grote gevolgen gehad. We konden de huur niet meer betalen en zijn uit ons huis in Enschede gezeten. Nu wonen we noodgedwongen bij mijn moeder in Amsterdam, maar dat is eigenlijk onhoudbaar. Mijn jongste zoon, inmiddels zestien, liep een trauma op en durfde niet meer naar school. Hij werd enorm gepest omdat we weinig geld hadden.”

De Reu gebeurt door de situatie chronische stress en heeft lichamelijke klachten zoals hoge bloeddruk en een hoge hartslag. “Mentaal kun je nog strijden, maar lichamelijk houdt het op een zeker moment op. Je wordt er letterlijk ziek van. Ik had mijn verstand kunnen verliezen, maar mijn geloof in God heeft mij op de gehouden. Dat is niet bij iedereen zo. Er zijn ook gedupeerden en zelfs kinderen die grotendeels een einde aan hun leven voltooien.”

De Reu heeft inmiddels 30.000 euro ontvangen via de Catshuisregeling, die ervoor zorgt dat gedupeerden sneller compensatie krijgen. Wie recht heeft op meer, moet wachten op een verdere afhandeling. “Dat duurt heel lang,” verzucht ze. “Onder gedupeerden noemen wij het al het herstelschandaal, want er gebeurt weinig.”

Door mee te doen aan de portretserie wil De Reu laten zien wat de toeslagenaffaire met je doet. “Niet alleen voor mij, maar ook voor de andere gedupeerden vind ik het belangrijk om de verhalen naar buiten te blijven brengen en bewustzijn te creëren. Dit kan weer gebeuren. Sterker nog, het gebeurt nog steeds.”

Kristie Rongen (49) uit Lelystad, die ook geportretteerd werd, is het met haar eens. “Met deze fotoserie laten we zien dat we blijven strijden en maken we mensen ervan bewust dat dit iedereen kan overwinnen.”

Velrath fotografeerde de vrouwen close en zonder bovenkleding om hun kwetsbaarheid te zichtbaar. Rongen kan zich daar helemaal in vinden: “Zo voel ik mij ook. Ik wil de machtige overheid nog steeds. Maar het geeft me een goed gevoel dat er ook mensen zijn die achter me staan, zoals Esther. Dan voel ik mij gehoord.”

Antidepressiva

Rongen verwierf landelijke bekendheid toen zij in 2021 premier Mark Rutte met zijn neus op de feiten druk tijdens een verkiezingsdebat. Jarenlang werd als fraudeur bestempeld en ze moesten tien 92.000 euro terugbetalen aan de Belastingdienst. “Bewijs na bewijs gecombineerd ik op, maar het zou allemaal niet gegrond zijn. Wat ik ook aanleverde, was nooit het goed. Wat ik fout heb gedaan, dacht dat ik rossen. Toen het schandaal naar buiten kwam, dacht ik: zie je, ik ben niet gek! Maar tussendoor stond mijn leven en dat van mijn drie kinderen op zijn kop. Ik kon huur, gas en elektriciteit niet betalen en had nauwelijks geld voor eten. De vloeiende wandeling op. Mijn zoon kon zelfs niet meer naar de middelbare school in Almere omdat ik geen geld had voor zijn treinkaartje. Het heeft veel invloed gehad op de toekomst van mijn kinderen.”

Rongen heeft inmiddels het geld teruggekregen dat ze al aan de Belastingdienst had betaald, maar daarmee is het voor haar niet afgesloten. Ze is nog bezig met de Commissie Werkelijke Schade, die in actie komt als de vergoeding van de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) niet compensatie is. De werkelijke schade kan hoger zijn als iemand bijvoorbeeld niet kan werken of zware problemen heeft gekregen vanwege de toeslagenaffaire. “Dat levert voor mij op. En ook mijn kinderen verdienen er nog dagelijks de gevolgen van. Zolang dat niet is afgesloten, heb ik geen roest. Het ergste vind ik dat al deze ellende niet had gehoeven. De frustrerende gedachte houdt me dag in, dag uit bezig. Ik ben door een diep dal gegaan en een slik antidepressiva. Bij de ggz volgde ik groepstherapie in verband met geestelijke problemen. Wat mij nog het meest helpt, is schilderen en beelden van cement maken. Dan kan ik zelfs uit mijn hoofd gaan en stoppen met piekeren.”

De verhalen raken Velrath. “Dit heeft zoveel met hen gedaan. Als ik 's avonds mijn dochter naar bed brengt en glimlach als ze in slaap valt, denk ik: dit geluk naar sommige mensen missen. Zij zijn het kwijtgeraakt, maar het kan mij ook overwinnen. De vrouwen die ik heb vastgelegd, zijn hardwerkende alleenstaande moeders die het goed voor elkaar hadden, tot ze vast kwamen te zitten in het systeem.”

Het ontbreken van een zelfbeschikking en het grotendeels van de menselijke maat wil Velrath ook op andere manieren in haar werk naar voren brengen. “Dat gaat verder dan alleen het toeslagenschandaal. De toenemende digitalisering, algoritmen en de ontwikkeling van AI zijn beangstigend. We worden hier steeds afhankelijker van en dreigend de menselijke maat uit het oog verliezen. Het gevaar is dat mensen steeds vaker en langer verstrikt raken in de wereld van wet- en regelgeving. Dit onderwerp wil ik met mijn werk op de kaart zetten. Ik hoop dat we leren van onze fouten en deze tijdig herstellen, zodat dit niet weer gebeurt en er geen hele groepen mensen en nieuwe generaties op een zijspoor worden geplaatst.”

Kinderopvangtoeslagaffaire

Duizenden ouders die kinderopvangtoeslag ontvangen werden van 2004 tot 2019 door de Belastingdienst onterecht indirect als fraudeur. Vaak moeten zij de toeslagen – tienduizenden euro's – in één keer terugbetalen ontvangen. Hierdoor belandden zij diep in de schulden; mensen verstoren hun huis kwijt en er werden zelfs kinderen uit huis geplaatst . Al in 2014 gezochten ouders juridische hulp.

In het najaar van 2018 kwam de toeslagenaffaire in de publiciteit. Voormalige Tweede Kamerleden Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (toen CDA) kunnen zich enorm in het dossier misbruiken.

In 2020 verscheen het rapport Ongekend Onrecht van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, waarin werd geconcludeerd dat veel ouders in de kinderopvangtoeslagaffaire een 'ongekend onrecht' hadden gedaan. Bij de uitvoering van de kinderopvangtoeslagen zijn grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden, blijkt uit het onderzoek. In 2021 trad het kabinet af vanwege de affaire.

In februari van dit jaar verscheen een tweede rapport van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening, Blind voor mens en recht . De belangrijkste conclusie is dat de toeslagenaffaire werd veroorzaakt door de schending van grondrechten en het terzijde schuiven van de rechtsstaat. Deze week bleek dat de afhandeling van de affaire 5 miljard euro duurder uitviel dan berekend. De totale kosten van de hersteloperatie komen daarmee uit op 14 miljard euro.

Op 7 mei verscheen het boek Leuker kunnen we het niet maken van Renske Leijten. Ze beschrijft de persoonlijke, menselijke kant van het toeslagenschandaal.